Okunabilirlik Analizi

Okunabilirlik analizi nedir, bu araç neyi ölçer?

Okunabilirlik analizi, bir metnin okura ne kadar kolay geleceğini iki ölçülebilir sinyalle tahmin eder: cümle başına düşen kelime ve kelime başına düşen hece. Cümleler kısaldıkça ve kelimeler sadeleştikçe puan yükselir. Bu araç okunabilirlik analizini tarayıcınızda anında yapar ve her dile kendi formülünü uygular: Türkçeye Ateşman, İngilizceye Flesch, Almancaya Amstad.

Panelde dört katman var:

• Puan ve bant: 0 ile 100 arasındaki puan ve formülün kendi ölçeğindeki karşılığı.
• Hesap satırı: formülün sayılarla açık hâli; puanın nereden geldiğini adım adım görürsünüz.
• Altı sayım: kelime, cümle, hece, karakter ve formülün iki girdisi.
• En uzun cümleler: düzeltmeye nereden başlayacağınızı gösteren kısa liste.

Ben aracı yayın öncesi son kontrolde kullanıyorum. SEO danışmanlığı verdiğimiz sitelerde ekibimle hizmet ve blog metinlerini önce okura göre yazıyoruz. Ardından puana bakıp okuru yoracak cümleleri buluyoruz. Metniniz hiçbir sunucuya gitmez; sayfayı kapattığınızda kaybolur.

Türkçe bir metni neden İngilizce formülle ölçmemelisiniz?

Çünkü Türkçe sondan eklemeli bir dildir ve kelimeleri İngilizceye göre daha fazla hece taşır. Flesch formülü kelime başına heceyi 84,6 katsayısıyla cezalandırır. Dolayısıyla Türkçe bir metin bu formülde gerçekte olduğundan çok daha zor görünür.

Farkı aracın kendisinde görebilirsiniz. Örnekle dene düğmesinin getirdiği Türkçe metin Ateşman formülünde 72 puanla Kolay bandına düşer. Aynı metni English (Flesch) düğmesiyle ölçtüğünüzde ise puan 27'ye iner ve Çok zor bandına kayar. Metin aynı, yalnız cetvel yanlış.

Ender Ateşman bu sorunu 1997'de çözdü. Flesch'in iki değişkenini korudu, katsayıları ise farklı zorluktaki Türkçe metinlerle yeniden hesapladı. MEB'in okunabilirlik yayını bu çalışmanın ölçütlerini de aktarır:

• En kolay metin: kelime başına 2,2 hece, cümle başına 4 kelime.
• En zor metin: kelime başına 3,0 hece, cümle başına 30 kelime.

Araç bu yüzden metnin diline bakar. Seçili formülle metnin dili uyuşmuyorsa panelde bir uyarı çıkar; böylece doğru formüle tek tıkla geçersiniz. Ayrıca Almanca için aynı mantıkla Amstad formülünü kullanıyorum; o formül de Flesch'i Almancanın uzun bileşik kelimelerine göre ayarlar.

Okunabilirlik analizi sonucunu nasıl yorumlamalısınız?

Puanı bir not gibi değil, bir uyarı ışığı gibi okuyun. Ateşman ölçeğinde 70 ve üzeri Kolay, 50 ile 69 arası Orta güçlükte, 30 ile 49 arası Zor bandıdır. Flesch ölçeğinde ise 60 ile 69 arası Standart banttır; MEB'in aktardığı yorum tablosu bu bandı sade dil düzeyi olarak tanımlar.

Bu yüzden hedefi kitlenize göre koyun. Kendi işlerimde şu aralıkları başlangıç noktası olarak kullanıyorum; bunlar bir kural değil, saha tecrübesi:

• Ürün, hizmet ve iletişim sayfaları: Ateşman'da 70 ve üzeri. Okur burada karar veriyor, düşünmeye vakit ayırmıyor.
• Blog ve rehber yazıları: en az 50. Teknik bir konu puanı biraz düşürür; terimleri açıkladığınız sürece sorun yok.
• Sözleşme, KVKK ve teknik doküman: puan doğal olarak düşük çıkar. Burada özet bir paragraf ya da sade bir soru cevap bölümü ekleyin.

Üstelik erişilebilirlik tarafı da aynı yöne işaret eder. W3C'nin WCAG 3.1.5 Okuma Düzeyi ölçütü, ortaokul düzeyini aşan metinler için daha sade bir sürüm ya da destekleyici içerik ister. Bu ölçüt AAA düzeyindedir, yani zorunlu bir alt sınır değildir. Yine de geniş bir kitleye yazıyorsanız iyi bir pusula sunar. Konunun geri kalanını web erişilebilirliği ve WCAG rehberimde anlattım.

Okunabilirlik puanı Google sıralamasını etkiler mi?

Doğrudan etkilediğine dair bir kanıt yok. Google'ın içerik dokümanlarında okunabilirlik puanı diye bir sıralama sinyali geçmez. Buna karşılık Google'ın faydalı içerik rehberi kendinize sormanızı istediği sorular arasında şunları sayar: içerikte yazım ya da üslup sorunu var mı, içerik özenle mi hazırlanmış yoksa aceleye mi gelmiş?

Ayrıca aynı rehber belirli bir kelime sayısına göre yazmanın boşuna olduğunu da açıkça söyler. Kısacası Google bir formülü değil, okurun ne yaşadığını önemsiyor. Okunabilirlik burada dolaylı bir rol oynar:

• Anlaşılır bir metni okur sonuna kadar okur ve aradığı cevabı bulur.
• Kısa, net cümleleri okur telefonda da rahat takip eder ve konuyu kaybetmez.
• Hatta kolay okunan bir hizmet sayfası formu doldurmaya giden yolu kısaltır.

Bu yüzden puanı bir SEO hedefi olarak değil, okur deneyiminin bir göstergesi olarak kullanıyorum. İçeriği kurgularken önce arama niyetini, başlık yapısını ve kapsamı çözüyorum; okunabilirlik son cilayı atıyor. O sürecin tamamını SEO uyumlu içerik nasıl yazılır yazısında adım adım anlattım.

Düşük puanlı bir metni nasıl düzeltirsiniz?

Puanı yükseltmenin en hızlı yolu formülün iki girdisine dokunmaktır: cümleleri kısaltmak ve kelimeleri sadeleştirmek. Ben şu sırayla ilerliyorum:

1. En uzun cümleyi bölün. Paneldeki listenin ilk satırına tıklayın; araç cümleyi metinde seçer. Ardından bağlaçlarla uzayan cümleyi iki ya da üç cümleye ayırın.
2. Her cümleye tek fikir koyun. Bir cümlede hem sorun hem çözüm hem de sonuç varsa üçünü ayırın.
3. Uzun kelime yerine kısasını seçin. Örneğin gerçekleştirmek yerine yapmak, bilgilendirme yerine bilgi yeterli olur.
4. Etken çatı kullanın. Yapılmaktadır yerine yapıyoruz yazın; hem kısalır hem de kimin yaptığı netleşir.
5. Terimi ilk geçtiği yerde açıklayın. Yani terimi silmek zorunda değilsiniz; yanına kısa bir tanım eklemeniz yeter.
6. Metni sesli okuyun. Nefesinizin yetmediği yer, bölmeniz gereken yerdir.

Cümle uzunluğunda ben 20 kelimeyi eşik alıyorum; araç da bu yüzden 20 kelimeyi aşan cümleleri turuncuya boyar. Örneğin İngiliz hükümetinin yazım kılavuzu İngilizce için 25 kelimeyi aşan cümleleri bölmeyi öneriyor. Türkçe kelimeler ekler sayesinde daha çok anlam taşıdığı için ben biraz daha sıkı bir sınır kullanıyorum. Mikro metinler tarafını UX writing rehberimde ayrıca ele aldım.

Okunabilirlik analizi hangi durumlarda yanıltır?

Formül yalnız uzunluğu ölçer; anlamı, mantığı ve doğruluğu görmez. Kısa kelimelerden kurulu anlamsız bir paragraf bile yüksek puan alabilir. Bu yüzden puanı her zaman metni okuyarak doğrulayın. Özellikle şu durumlarda dikkatli olun:

• Çok kısa metinler: Ateşman formülü 100 kelimelik bir örneklem üzerine kuruludur. Birkaç cümlelik bir metinde tek bir cümle puanı büyük ölçüde oynatır.
• Madde listeleri ve başlıklar: araç her satır sonunu cümle sonu kabul eder. Kısa maddeler ortalama cümle uzunluğunu düşürür ve puanı yükseltir.
• Rakam, kısaltma ve yabancı kelime: araç rakamdan oluşan bir kelimeyi 1 hece sayar. Türkçe metindeki İngilizce bir marka adını ise Türkçe kurala göre heceler.
• Kod ve adresler: bağlantılar ve kod parçaları sayımı bozar; ölçmeden önce onları çıkarın.

Ayrıca Türkçe için tek formül Ateşman değil. Çetinkaya-Uzun ve Bezirci-Yılmaz formülleri 2010'da farklı yöntemlerle çıktı ve farklı ölçekler kullanıyor. Dolayısıyla iki araçta aynı metin için farklı puan görmeniz şaşırtıcı değil. Bu nedenle karşılaştırmayı hep aynı araç ve aynı formülle yapın.

Okunabilirliği diğer içerik araçlarıyla birlikte nasıl kullanıyorum?

Tek başına bir puan, metnin yalnız bir yönünü gösterir. Bir sayfayı yayına hazırlarken ben dört aracı art arda kullanıyorum:

1. Uzunluk: önce kelime ve karakter sayacı ile metnin kapsamına ve okuma süresine bakıyorum.
2. Konu tutarlılığı: ardından anahtar kelime yoğunluğu aracıyla ana ifadenin metne doğal biçimde yayıldığını kontrol ediyorum.
3. Okunabilirlik: bu araçla en uzun cümleleri bulup bölüyorum ve puanın hedef bantta kaldığını görüyorum.
4. Arama sonucu: son olarak başlığı ve açıklamayı Google SERP önizleme aracında deniyorum.

Bu sıralamanın bir mantığı var. Kapsamı ve konuyu düzeltmeden cümlelerle uğraşırsanız emeğiniz boşa gidebilir, çünkü yeni eklediğiniz paragraflar puanı yeniden değiştirir. Önce ne söyleyeceğinizi netleştirin, sonra nasıl söylediğinizi parlatın.